DAMGA Reşat Nuri Güntekin

Yayın Evi: İnkılap Kitabevi

Basım Yılı: 1988

Sayfa Sayısı: 143

Bir paşa oğlu olan İffet, babasının servetini kaybederek sürgüne gönderilmesi üzerine onunla Midilli adasında bir süre kaldıktan sonra İstanbul’a döner, mebus Cemal Kerim'in evinde, çocuklarına ders vermeye başlar. Mebus'un karısına yakınlığı sebebiyle başına bir felaket gelir ve hırsızlık suçlamasıyla hapse atılır. Hapisten çıktığında geçmişi alnına sürülmüş bir kara leke gibi peşini bırakmayacak, aynı zamanda vicdanî hesaplaşmalarıyla kendini yiyip bitirecektir.. 

Her Reşat Nuri kitabında olduğu gibi Türkçe'sinin şahaneliği muhakkak, hatta İffet'in çocukluk ve ilk gençlik yıllarının anlatıldığı bölümler biraz Çalıkuşu'nun başlangıcını andırdığı için hoşlukla okudum ama devamının aynı şekilde ilgimi çektiğini söyleyemem. Damga'da tasavvur edilen o adanmışlık, kendini bir şeye vakfetme hali fazlasıyla safiyane durduğu için romanın bir parça gerçeklikten uzaklaştığını düşünüyorum. Bu tarafını hiç sevemedim.

Çocukların büyük adamlar gibi gizli dertleri, ehemmiyetle sakladıkları izzetinefs yaraları vardı. [sf 9]

Nitekim onu ben, çok zaman siyah gözlü zannetmiştim. Bir gün konuşurken dikkat ettim. Bu gözlerde sarı ile yeşil arasında, taze zengin renkler vardı. Gözlerinin rengini gördüğünüz zaman, bütün çehre birdenbire değişiyordu. Yüzünün çizgilerinde ümit etmediğimiz gizli güzellikler beliriyor, dudakları canlanıyor, soluk rengi yağmurdan ıslanmış soluk çiçeklere mahsus bir tazelik alıyordu. [sf 38]

Hiç bir bahar, gönlüme bu kar fırtınası kadar tazelik getirmemişti. [sf 110]

GİZLİ EL Reşat Nuri Güntekin

Yayın Evi: İnkılap ve Aka
Basım Yılı: 1976
Sayfa Sayısı: 160

Görünmez bir el göğsüme basıyor, nefesimi kesiyor gibiydi. [Çalıkuşu, sf 149]

Görünmez el mevhumunu pek seven yazar bunu önce Çalıkuşu'nda bir cümlede kullanmış. İki sene sonrasında yayınlanan Gizli El romanını ise önce tamamen farklı bir odak noktası üzerinden; resmi dairelerde nüfuzlu tanıdık imtiyazı ve vurgunculuğu hicvetmek için kurguladığını, bu eleştirel üslûp dönemin sansürüne takılınca da romandaki ufak bir aşk hikayesini ön plana alarak bu eli kocasını farkettirmeden koruyan bir kadın eline dönüştürdüğünü kitabın başına yazdığı önsözde okuyoruz.
Sıkıcı bir memuriyet hayatı süren Şeref, tayin olduğu kasabada yaşlı bir doktorla tanışır. Doktorun ahbabı Aziz Paşa’nın kızı Seniha’ya aşık olur ve onunla evlenir. Karısıyla mutlu ve kayınpederinin işleri ile uğraşarak gitgide zenginleşen bir adamdır artık. Fakat bu yeni hayat Şeref'in dengesini altüst eder ve ummadığı sefahatlere doğru yuvarlanır..

Şimdiye kadar okuduğum Reşat Nuri Güntekin romanlarından Çalıkuşu ve Acımak haricinde hiçbiri hafızamda, kalbimde bariz bir iz bırakmadı. Bu demek değil ki yazarın dili kullanmaktaki maharetleri diğer romanlarında yoktu, sadece konuları ve karakterlerini benimseyememiştim sanırım. Gizli El de öyle, edebi bir lezzet alarak okuduğum ama diğerleri kategorisine giren bir roman oldu. 

Gizli El 

Mademki aşık değilsin, o halde şairsin... Çünkü o da insanı kır yılanı gibi başıboş derelerde, tepelerde dolaştırır. [sf 21]

Doktor'un müjdesi acaba benim ağzımı aramak için uydurulmuş bir yalan mıydı? Önceleri bu, sık sık aklıma geliyordu. Fakat, sanırım ki, o bunu yapacak adam değildi. Arkadaşlığımız o günden sonra daha başka türlü bir arkadaşlık, bilmem nasıl anlatmalı, bir sır şeklini aldı. Bu mesele üzerine hiçbir şey konuşmamıza imkan yoktu. Fakat, ikimiz de birbirimizin zihninden geçen şeyleri biliyorduk. Ona sokulurken, onunla en ehemmiyetsiz şeyleri konuşurken, âdeta başımı göğsüne yaslıyor, kalbimi çırılçıplak ona teslim ediyor gibi bir rahatlık hissediyordum. Onu bu kadar sık arayışımın sebebi neydi? [sf 53]

Viran duvarlarda kovuklar vardır. Kuşlar bunları bellerler; bütün gün şurada, burada uçtuktan sonra geceleri oraya başlarını sokmaya gelirler. Kuşlarda düşünce bulunacağını zannetmem. Yalnız bu kovula sokulmuş başta tatlı bir sükûnet ve rahatlık tasavvur ediyorum. [sf 59]

ACIMAK Reşat Nuri Güntekin

Yayın Evi: İnkılap Kitabevi
Basım Yılı: 2016
Sayfa Sayısı: 159

Daha önce neden okumamışım diye hayıflandım çünkü Acımak, Çalıkuşu'ndan sonra, okuduğum Reşat Nuri romanları içinde en iyisiydi.

Kitabın, dürüst, çalışkan ve yardımsever bir taşra öğretmeni olan Zehra'nın, varolduğunu kabul etmek istemediği babası Mürşit Bey'in ölümünün ardından, onun hatıra defterini okumasından müteşekkil bir akışı var. 

Hayatta karşılığının olmasını düşünmek, bir hayalperestlikmiş gibi algılanabilecek karakterleriyle, tam bir roman düzeni içerisinde önce Zehra'yı tanıyıp, Mürşit Bey'i onun gözünden gördüğümüz, ardından babasının hikayesini okuyarak farklı bir perspektif kazandığımız Acımak, tam kıvamında yazılmış. Ne uzun, ağdalı cümleler var, ne konuyu gereksiz uzatmalar.

Zweig aynı başlıkla yazdığı romanında, her ne kadar 'Merhametten maraz doğar.' diyorsa, Reşat Nuri tam aksine bu duyguya değer vererek, gayet insani bir tasvir yapıyor. Sefil, rezil görünen insanlar üzerinden çevre etkenlerin ne derecede önemli olabileceğinden bahsettiği bir konuşma var romanın bir yerinde, kitap bittiğinde yazarın bakış açısının da buna yakın olduğu hissediliyor. Ayrıca görünmeyenin arkasında gizli olan, işin gerçeği çok farklı olabilir, diyor ki aynı fikirdeyim.

Romanı okumadan  bu yazıya rastgelebilecek kişiler için çok ayrıntıya girmemeye çalışıyorum ama Acımak'tan çıkarılacak hayli tecrübe ve hayat dersi var. Yazarın gözlem ve tasvir yeteneğinin zirvede olduğu bir roman diyebilirim.

Bir insanın yavaş yavaş, hatta o farketmeden erimesine sebep olmak, farkına vardığında artık eli kolu bağlanmış gibi, beyni durmuş gibi aksine hareket edememesi, ne dehşetli bir durum.

Romanı okuduğunda, yazılanların çok abartılı, romantik bir düşüncenin ürünü olduğuna inananlar varsa, çok mu şanslılar veya alabildiğine körler mi onu da bilemiyorum.

Nihayetinde, ağır ve sancılı bir Reşat Nuri kitabı, bir o kadar da derin ve incelikli, favorim.

'Acımak... Ben insan ruhlarındaki derinliğin ancak onunla ölçülebileceğine kaniyim. Evet, dibi görünmeyen kuyulara atılan taş nasıl çıkardığı sesle onların derinliğini gösterirse başkalarının elemi de bizim yüreklerimize düştüğü zaman çıkardığı sesle bize kendimizi, insanlığımızın derecesini öğretir... Fikrimce yalnız doğruluk hastalığı, bir hak ve hakikat meselesi etrafında toplanmak kabiliyeti, bir cemiyeti mesut etmeğe kafi gelemez... Bunun için acımak, birbirimizin feryadını iniltisini duyabilmek de lâzım!...' [sf 14]

Muallimin canlı bir lisanı, boya gibi çizgi gibi sarih kelimeleri vardı. Mebus boş sınıfta 
boş sıraların üstünde renk renk, çeşit çeşit çehrelerin belirdiğini, her birinin kendine ait
hususiyetleriyle sevindiğini, düşündüğünü, ağladığını görüyordu. O söyledikçe sınıf
yavaş yavaş hayalî çocuk alayıyla doluyordu. [sf 21]

Tren karanlık bir ovadan geçiyordu. Akşamüstünden beri mütemadiyen esen rüzgârın çıkardığı
seslerle nihayetsiz bir deniz hissi veren bir ova...
Sade ufukta az yıldızlı bir göğün eteğinde uzak sıra dağların heyulası seçiliyordu. Işıkları
sönmemiş bir iki pencereden dökülen tozlu hafif aydınlığın erişebildiği yerlerde boş tarlalar, cılız, kuru ağaç iskeletleri, taş yığınları parlayıp sönüyordu. [sf 37]

KIZILCIK DALLARI Reşat Nuri Güntekin

Yayın Evi: İnkılap Kitabevi
Basım Yılı:2014
Sayfa Sayısı: 216

Diğer Reşat Nuri eserlerinin Çalıkuşu'nun gölgesinde kalmasının muhakkak bir sebebi var. Çok iyi denilebilecek başka romanlar yazmış, bazılarında Feride'nin hikayesinin nahifliğine benzer dokuları bulmak bir parça mümkünse de, başyapıtındaki zengin anlatım, mekan değiştikçe yaşananların da farklı renkler alarak şekillenmesi, o macera hissiyle heyecanlandıran hal yok.

Pendik'te bir köşkün sahibi, zengin ve titiz Nadide hanımefendinin, amcasıyla yaşayan kimsesiz ve fakir bir kız çocuğu olan Gülsüm'ü evlatlık olarak alıp yetiştirmesi, Gülsüm'ün köşk ahalisiyle olan iyi-kötü sergüzeşti anlatılıyor Kızılcık Dalları'nda. 

Gülsüm, Reşat Nuri'nin ele avuca sığmaz kızlarından, haylazlıklarının gerekçeleri bariz ve tüm o havai hallerinin ardında gizlenen bir hüzün var ama sempati değil sadece biraz acıma uyandırıyor.

Dönem dönem Türk Edebiyatı aşermek gibi, kendi dilimde yazılmış, lezzeti tanıdık birşeyler okumak ihtiyacı hissediyorum. Kızılcık Dalları'nı da öyle bir sabahta okumuştum, hikayeden değilse de Reşat Nuri'nin yazım dilindeki maharetini hatırlamaktan keyif aldığımı söyleyebilirim.

ÇALIKUŞU Reşat Nuri Güntekin

Yayın Evi: İnkılap Kitabevi
Basım Yılı: 2010
Sayfa Sayısı: 544 (tam basım)

Sabahları çok erken uyanıp, evin salon tarafına geçerek kitap okumak veya bilumum yaramaz işler yapmak en hoşuma giden şeydi çocukken. Herkes uyurken yaptığım icraatlar arasında; ablamın gelin evine asılması için babamın bir arkadaşının yaptığı yağlıboya tabloyu henüz ıslakken parmaklarımla düzeltmek, masanın üzerindeki taslarda duran çiçek boyalarını tek tek test edip yüzüme sürerek birazdan uyanacak olan ablamları çıldırtmak, dolaplı divanın düzgün açılmazsa düşen sürgülü kapağını birkaç defa üzerime düşürmek gibi şeyler vardı. Bir sabah yine öyle erken uyanmış, salonun yolunu tutmuştum ki, masada bir kitap yığını gördüm. Seyahatten dönen babam Ankara'dan bir koli kitap getirmişti ve bu kitapların içinde Çalıkuşu da vardı. Pembe, üzerinde bir yuvarlak içinde resim bulunan baskısı.

İlk elime aldığım günden itibaren, o kadar çok okudum ki sonunda neredeyse ezberlemiştim. Baştan sona okumaktan usanınca, arada bazı pasajlarını açıp okuyordum, elimden düşmeyen bir kitap olmuştu. Şimdi düşününce çok tuhaf geliyor. 8-9 yaşlarında bir çocuk Çalıkuşu'ndan ne anlayabilir? Evet, başlangıcında Feride'nin okul halleri, yaramazlıkları tamam, eğlenceli ama sonrası ne ifade ediyordu bilmiyorum. Birkaç sene boyunca okumayı ne kadar abarttıysam, bir gün kitap evin içinde kayboldu (!)

Yıllar sonra 16 yaşımdayken gittim, kendime yeni bir Çalıkuşu aldım. Artık bir genç kız olarak okuduğumda, o kadar incelikli şeyler keşfetmiştim, içindeki gizli sözler, imâlar, göndermeler öyle ilginç gelmişti ki, ilk defa okuyor gibiydim. Sürekli şaşırıyordum, demek o bu demekmiş, burada da aslında şöyle demiş gibilerinden.. Yine çok sevdim tabii, okurken çok ağladım.

Çalıkuşu öyle bir kitap ki, çeşitli dönemlerde farklı yerlerinin insana dokunması diye bir şey var. Bunu Çocukluk Okumalarımız dahilinde, son okuyuşumda daha net farkettim. Ağladığım yerlerin değişimini ölçtüm kısacası :)

Bu kadar çok yazdıktan sonra, dikkat ettim ki, her zaman yaptığım gibi kitabın konusuna dair bir şey yazmamışım ama sanırım buna pek gerek de yok. Çalıkuşu'nu uzaktan yakından bilmeyen Türk genci yoktur herhalde.

Her satırını çok iyi bilip sevdiğin bir kitabı okumanın insana iyi gelen bir tarafı var, bir çeşit yuva sıcaklığı. Seni ne derece üzüp, ne kadar sevindireceğini biliyorsun. Eski bir dostla söyleşir gibi ilerliyorsun okurken.

***Bu yazının içine, teknik detay yazmak istemesem de, yine son defa okuduğum sıralarda Çalıkuşu ile ilgili önemli bir şey keşfettim. Elimdeki 42. baskı ve 408 sayfaydı, burada gördüğüm ise 541 sayfa. Neden bu şekilde olduğunu, bu hacim farkının sebebini araştırdım ve öğrendim ki, daha önceki baskılarda bazı kısımlar çıkarılmış. Tabii, hayatımda böyle bir yeri olan kitabın her satırını görmesem olmazdı, yeni baskıyı alıp okumamı onunla tamamladım.

Görünmez bir el göğsüme basıyor, nefesimi kesiyor gibiydi.
- Teyze, dedim.
Teyzem, bu dakikada bana bir tatlı kelime söylemiş olsaydı, hafifçe yanağıma dokunsa, saçımı okşasaydı, ağlayarak kollarına atılacak, belki her şeyi söyleyecektim. Fakat o, benim ne halde olduğumu fark edemedi. "Yine ne derdin var, Feride?" dedi. Teyzemden bir şey istediğim vakit daima böyle söylerdi. Fakat, bu akşam bana öyle geldi ki, bu sözlerle: "Artık yetmedi mi?" demek istiyor.
- Hiç, teyze, dedim, müsaade edersen seni öpeceğim. [sf 149]

İçinde çok acı saatler geçirmiş olmama rağmen küçük odamdan adeta hüzünle ayrıldım. Mektepte bize bir şiir ezberletmişlerdi. İnsan, yaşadığı yerlerde beraber bulunduğu insanlara görünmez ince tellerle bağlanırmış; ayrılık vaktinde bu bağlar gerilmeye, kopan keman telleri gibi acı sesler çıkarmaya başlar, her birinin gönlümüzden kopup ayrılması, bir ayrı sızı uyandırırmış. Bunu yazan şair ne kadar haklıymış! [sf 207]

Defterime, bir aydan beri el sürmemiştim. Yazı yazmaktan, herhalde daha fazla işlerim vardı. Hem de mesut günlerin yazılacak nesi olur ki? [sf 264]

Kalbim çarpmaya basladı, öyle sanıyorum ki, tekrar oraya, o günlük kokularının, o ağır erganun seslerinin içine düşersem, çocukluk rüyalarımdan bir kısmına tekrar kavuşmak mümkün olacak. [sf 418]

Küçüğüm, bu ipeklerin içinde bir başka ipek kümesi gibi bembeyaz yatıyor, başı ağır bir rüyanın rehaveti içinde biraz yana düşüyordu. Karyolasının demirinden, nefti çarşafının daha bitmemiş pelerini sarkıyor, başucundaki rafta B.'de satın aldığım bebeği küçüğümün buselerinden solmuş yüzü, iri mavi gözleriyle ona bakıyordu. Hastalığın bütün acıları, azapları durmuştu. Yorgun bir uyku içinde uyurken ağzının etrafında son bir hayat titriyor, gülümser gibi aralanmış dudakları, inci dişlerini gösteriyordu. Bu zavallı güzel şeyler karanlık bir köy mektebinde, ruhumun içine döküldükleri dakikadan bugüne kadar beni mesut etmişlerdi. [sf 452]